Najczęstsze błędy językowe – jak je rozpoznawać i poprawiać?

6 min czytania
Najczęstsze błędy językowe – jak je rozpoznawać i poprawiać?

Najczęstsze błędy językowe najłatwiej rozpoznawać, dzieląc je na fleksyjne, składniowe, leksykalne i frazeologiczne. Trzeba jednak odróżnić rzeczywistą częstość błędów od problemów zauważanych przez odbiorców. W badaniu NCK z 2018 roku 57% z 504 respondentów przyznało, że zdarza im się popełniać błędy językowe.

Czym są najczęstsze błędy językowe?

Błąd językowy polega na naruszeniu reguły obowiązującej w polszczyźnie: odmiany wyrazu, składni zdania, znaczenia słowa albo łączliwości wyrazów. Inaczej działa literówka. Pominięcie litery, przestawienie znaków czy przypadkowe przejęzyczenie może być zwykłą pomyłką zapisu, a nie dowodem nieznajomości normy.

Warto zachować ostrożność przy słowie „najczęstsze”. Badanie Nowości badawcze NCK 1/2018 obejmowało 504 osoby i opierało się na pytaniu o problemy dostrzegane przez respondentów. Nie tworzy więc pełnego rankingu wszystkich błędów fleksyjnych, składniowych, leksykalnych i frazeologicznych występujących w polszczyźnie.

Kategoria wskazana w badaniu Udział odpowiedzi Zakres i uwaga
Błędy fonetyczne 19% Najczęściej wskazywana grupa problemów
Błędy ortograficzne i interpunkcyjne 17% Zagadnienia mające osobne adresy tematyczne
Przekleństwa 15% Kategoria opisana przez badanie, ale nie typ błędu językowego omawiany w tym zestawieniu
Spolszczenia angielskich wyrazów 10% Osobny przykład problemu leksykalnego, wymagający ostrożności klasyfikacyjnej

Odsetki dotyczą problemów najczęściej dostrzeganych przez respondentów, a nie liczby błędów policzonych w korpusie tekstów; badanie nie podaje osobnego procentowego podziału na cztery główne typy błędów.

Błędy fleksyjne

Błędy fleksyjne dotyczą form wyrazów, czyli ich odmiany przez przypadki, liczby, rodzaje, osoby lub czasy. Zwykle pojawiają się wtedy, gdy mówiący tworzy formę przez analogię do innych czasowników albo korzysta z wariantu zasłyszanego w rozmowie. Typowym przykładem wskazanym w badaniu kompetencji językowych NCK z 2015 roku jest forma „poszłem”.

Forma „poszłem” została wskazana jako przykład błędu fleksyjnego. Problem nie polega na literówce, lecz na utworzeniu niewłaściwej formy czasownika w czasie przeszłym. Podobnie warto sprawdzać końcówki rzeczowników i przymiotników, zamiast uznawać za poprawną każdą formę, która często pojawia się w mowie.

Nie należy jednak budować na jednym przykładzie rankingu częstości. Informacja, że „poszłem” jest typowym błędem fleksyjnym, pokazuje rodzaj naruszenia normy, ale nie określa, jaki procent Polaków używa tej formy ani czy jest ona najczęstsza w całej kategorii.

Błędy składniowe

Błędy składniowe wynikają z niewłaściwego łączenia wyrazów w zdaniu. Szczególne znaczenie ma rekcja, czyli wymagany przez czasownik przypadek lub przyimek. Poradnia Językowa Uniwersytetu Warszawskiego w poradzie z 25 czerwca 2023 roku wyjaśnia, że czasownik „używać” łączy się z dopełniaczem.

Poprawne zdanie brzmi: „To są rzeczy, których najczęściej używam”. Niepoprawna konstrukcja to: „To są rzeczy, które najczęściej używam”. Różnica między „których” i „które” jest tu błędem składniowym, ponieważ forma zaimka powinna odpowiadać przypadkowi wymaganemu przez czasownik „używać”.

Do tej grupy zaliczono także niepoprawne użycie słowa „półtora” i jego pochodnych. W badaniu NCK z 2015 roku potraktowano je jako przykład błędu składniowego sprawdzanego w zadaniach dotyczących kompetencji językowych. Przy takich konstrukcjach trzeba kontrolować nie tylko brzmienie zdania, lecz także jego strukturę gramatyczną.

Praktyczny test jest prosty: najpierw wskaż czasownik, a potem zapytaj, jakiego przypadku wymaga. To skuteczniejsze niż kierowanie się wyłącznie tym, że dana forma brzmi znajomo.

Błędy leksykalne

Błędy leksykalne dotyczą wyboru słowa albo jego znaczenia. Pojawiają się wtedy, gdy wyraz zostaje użyty w niewłaściwym sensie, pomylony z podobnym albo bezrefleksyjnie przeniesiony z innego języka. Dlatego przy ocenie znaczenia warto rozróżniać paronimy, czyli wyrazy podobne brzmieniowo, lecz różniące się znaczeniem.

Badanie NCK z 2018 roku wskazało spolszczenia angielskich wyrazów w 10% odpowiedzi. To wynik dotyczący problemów zauważanych przez respondentów, a nie dowód, że dokładnie 10% wszystkich wypowiedzi zawiera takie użycia. Sama obecność angielskiego słowa nie przesądza też o błędzie: znaczenie ma kontekst, utrwalenie formy oraz norma opisana w aktualnym słowniku.

Przed poprawieniem wyrazu trzeba więc sprawdzić, co dokładnie znaczy i czy pasuje do intencji wypowiedzi. Niektóre dawne formy mogą być uzasadnione w określonym stylu; pomocne bywa rozpoznanie, czy mamy do czynienia z archaizmem, terminem specjalistycznym czy rzeczywistym nadużyciem znaczeniowym.

Przykłady błędów językowych w tej kategorii nie sprowadzają się do zapożyczeń. Błędem może być również użycie słowa o zbyt szerokim znaczeniu, pomylenie wyrazów bliskich albo zastosowanie modnego określenia w zdaniu, w którym nie pasuje ono semantycznie.

Błędy frazeologiczne

Frazeologizm jest utrwalonym połączeniem wyrazów, którego nie można dowolnie przebudowywać. Błąd powstaje często przez skrzyżowanie dwóch poprawnych związków. Narodowe Centrum Kultury w materiale „Poprawiamy błędy językowe – odcinek 6” z 2026 roku podaje przykład: „pies jest pogrzebany w szczegółach”.

To połączenie jest kontaminacją dwóch frazeologizmów. Poprawne są zdania: „Pies jest pogrzebany” oraz „Diabeł tkwi w szczegółach”. Nie należy łączyć ich elementów w jeden nowy związek, nawet jeśli jego sens wydaje się zrozumiały.

Ten sam materiał podaje korektę: poprawnie mówimy „wzbudzać kontrowersje”, a nie „wzbudzać kontrowersję”. W tym przypadku problem dotyczy zarówno utrwalonego połączenia, jak i formy rzeczownika. Najbezpieczniej zapamiętywać cały zwrot, nie tylko pojedyncze słowo.

Jak sprawdzać poprawność?

Najpierw trzeba nazwać problem: odmiana wskazuje na błąd fleksyjny, relacja między wyrazami na składniowy, znaczenie na leksykalny, a przekształcony związek na frazeologiczny. Następnie warto sprawdzić formę w słowniku normatywnym albo poradni językowej. Przy wątpliwościach dotyczących „używać” potwierdzenie konstrukcji „rzeczy, których używam” daje Poradnia Językowa UW z 2023 roku.

Dobrym sposobem jest kontrola czterech elementów: odmiany wyrazu, rekcji czasownika, znaczenia oraz utrwalonego kształtu frazeologizmu. Słownik języka polskiego PWN pozwala porównać definicję i formę, ale przy bardziej złożonych przypadkach warto sięgnąć także do poradni językowej. Popularność formy nie jest samodzielnym dowodem jej poprawności.

Trudność samodzielnej korekty pokazują wyniki badania NCK z 2015 roku: mniej więcej połowa szóstoklasistów potrafiła przeredagować krótki tekst, poprawiając wyraźne błędy logiczne, stylistyczne i składniowe. To dobry powód, by nie poprawiać intuicyjnie całych zdań, lecz wskazywać konkretną regułę i sprawdzać ją w wiarygodnym źródle.

Artykuł ma charakter edukacyjny; przy rozstrzyganiu wątpliwości normatywnych należy sprawdzać aktualne słowniki i poradnie językowe, a nie traktować popularności formy jako samodzielnego dowodu poprawności.

Najczęstsze pytania

Jakie są najczęstsze błędy językowe?

Nie ma jednego reprezentatywnego rankingu obejmującego wszystkie błędy fleksyjne, składniowe, leksykalne i frazeologiczne. W badaniu NCK z 2018 roku najczęściej dostrzegano błędy fonetyczne – 19%, następnie ortograficzne i interpunkcyjne – 17%, przekleństwa – 15% oraz spolszczenia angielskich wyrazów – 10%.

Czym różni się błąd językowy od literówki?

Błąd językowy narusza regułę odmiany, składni, znaczenia lub łączliwości wyrazów. Literówka jest zwykle przypadkowym przejęzyczeniem albo pominięciem znaku w zapisie i nie musi świadczyć o nieznajomości reguły.

Jak sprawdzić, czy zdanie jest poprawne?

Należy sprawdzić odmianę, rekcję czasownika, znaczenie wyrazów i utrwalony kształt frazeologizmu w słowniku lub poradni językowej. Poradnia UW potwierdza na przykład konstrukcję „rzeczy, których używam”.

Czy popularna forma może być niepoprawna?

Tak. Częstość użycia nie przesądza sama w sobie o zgodności z normą. Popularną formę należy sprawdzić w aktualnym słowniku normatywnym lub poradni językowej, odróżniając błąd od dopuszczalnego wariantu.

Źródła

  • Nowości badawcze NCK 1/2018 — Narodowe Centrum Kultury, 2018, Badanie N=504, s. 9–11
  • Rzeczy, których używam — Poradnia Językowa Uniwersytetu Warszawskiego, 2023, Porada z 25 czerwca 2023 r.
  • Poprawiamy błędy językowe – odcinek 6 — Narodowe Centrum Kultury, Ojczysty – dodaj do ulubionych, 2026, Materiał o błędach frazeologicznych
  • Szkolne pytania. Wyniki badań nad efektywnością nauczania w klasach IV–VI — Narodowe Centrum Kultury, 2015, Badanie kompetencji językowych uczniów

Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).

Jak oceniasz ten artykuł?

Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.

Redakcja Marunguli